Domowy węgiel drzewny przydaje się nie tylko do grilla. W wykończeniówce sprawdza się jako naturalny pigment do tynków glinianych, farb klejowych, bejc i zapraw dekoracyjnych, a także jako pochłaniacz wilgoci i zapachów w pomieszczeniach technicznych. Własna produkcja daje kontrolę nad frakcją (pył, granulat, kawałki), gatunkiem drewna i czystością materiału. Koszt jest niski, a przy okazji można zagospodarować odpady z budowy: odpady stolarskie, przycięte belki, gałęziówkę. Cały proces wymaga jednak porządnego przygotowania miejsca, zabezpieczeń przeciwpożarowych i zrozumienia, co dzieje się z drewnem podczas wypału.
Do czego przyda się węgiel drzewny przy remoncie i wykończeniu
Najczęściej wykorzystuje się go jako czarny lub ciemnoszary pigment. Zmielony na drobny pył daje głęboki, matowy kolor, który dobrze wiąże się z:
- tynkami glinianymi i wapiennymi,
- farbami klejowymi i kazeinowymi,
- zaprawami dekoracyjnymi do betonu architektonicznego,
- masami do fugowania przy naturalnych okładzinach (kamień, cegła ręcznie formowana).
Węgiel drzewny w większych frakcjach (granulat) bywa dodawany do podsypek i warstw drenażowych pod podłogi na gruncie w pomieszczeniach gospodarczych, bo dobrze wiąże wilgoć i zapachy. W szafkach narzędziowych i pomieszczeniach technicznych może służyć jako prosty pochłaniacz wilgoci – nasypany w przewiewne pojemniki.
Własny wypał pozwala uzyskać partię węgla o powtarzalnych właściwościach: ten sam gatunek drewna, podobna temperatura i czas wypału dają podobny kolor i twardość. Przy większych realizacjach wykończeniowych jest to duża zaleta, bo nie trzeba martwić się o różnice odcieni między kolejnymi workami kupowanego węgla.
Dobór drewna i miejsca wypału
Jakie drewno sprawdzi się najlepiej
Do produkcji węgla drzewnego pod materiały wykończeniowe najlepiej nadaje się drewno liściaste: dąb, buk, grab, olcha. Daje twardszy, bardziej zwarty węgiel, który po zmieleniu ma równy, przewidywalny kolor. Drewno iglaste (sosna, świerk) też się zwęgli, ale zawiera dużo żywic – węgiel bywa bardziej kruchy, nierówny, czasem mocniej brudzi i ma charakterystyczny zapach.
Wilgotność drewna ma ogromne znaczenie. Używa się drewna dobrze wysuszonego, najlepiej sezonowanego minimum 12 miesięcy, o wilgotności poniżej 20%. Świeże, surowe drewno będzie długo parować, dymić, a proces wypału stanie się nieprzewidywalny: część wsadu zwęgli się dobrze, część pozostanie półsurowa. Dla równego węgla warto pociąć drewno na kawałki o zbliżonej grubości – np. szczapy 5–8 cm, długości dopasowanej do beczki czy dołu.
Przy odpadach z remontu trzeba zadbać o czystość. Nie stosuje się elementów malowanych, impregnowanych, klejonych płyt, sklejki, MDF-u, resztek podkładów i listew z lakierem. Węgiel z takich materiałów będzie zanieczyszczony chemią, która trafi potem do tynku lub farby. Drewno konstrukcyjne z lekkimi śladami impregnatów w miejscach cięcia lepiej odłożyć na grill niż na pigment.
Wybór miejsca i przygotowanie podłoża
Najpewniej jest wykonywać wypał na otwartym terenie: działka, teren przy warsztacie, z dala od zabudowań i składowisk materiałów łatwopalnych. Najbliższe drzewa i krzewy dobrze mieć minimum 5–6 metrów od stanowiska. Trzeba liczyć się z dymem i zapachem, zwłaszcza przy pierwszych próbach, więc sąsiedztwo zabudowań mieszkalnych wymaga rozsądku.
Podłoże powinno być stabilne i niepalne. Dobrze sprawdza się sypka ziemia, żwir, ubita glina. Jeśli grunt jest porośnięty trawą, warto wybrać fragment i zdjąć darninę na powierzchni nieco większej niż planowany obszar wypału. W przypadku beczki pod nią układa się warstwę piasku lub żwiru, żeby żar nie przenosił się w głąb gruntu organicznego.
Przed pierwszym wypałem warto przygotować w zasięgu ręki: wiadra z wodą, piasek oraz prostą gaśnicę proszkową – nie po to, by z nich skorzystać, tylko po to, by mieć pewność, że w razie czego sytuacja nie wymknie się spod kontroli.
Metoda 1: Węgiel drzewny w stalowej beczce krok po kroku
Przygotowanie beczki i narzędzi
Najwygodniejszym rozwiązaniem jest stalowa beczka 200 l z pokrywą. Dobrze, jeśli jest bez powłok wewnętrznych, bez resztek chemii – najlepiej po produktach spożywczych lub nowych. W dolnej części ścianek wykonuje się kilka–kilkanaście otworów o średnicy 10–15 mm dla dopływu powietrza. W pokrywie warto zrobić jeden centralny otwór wylotowy dla dymu, można go później regulować kawałkiem blachy.
Przydadzą się: łopata, metalowy pręt lub hak do poruszania drewna, metalowe wiadro, rękawice żaroodporne, maseczka przeciwpyłowa do późniejszej pracy z gotowym węglem. Do przykrycia żaru po zakończeniu wypału dobrze mieć piasek lub ziemię bez kamieni.
Układanie wsadu i rozpalenie
- Na dnie beczki układa się cienką warstwę drobnych kawałków drewna – posłuży jako „rozpałka”.
- Na niej ustawia się gęsto główne kawałki drewna, pionowo lub poziomo, możliwie równo, ograniczając puste przestrzenie.
- Beczkę napełnia się do około 80–90% wysokości, zostawiając miejsce na swobodny obieg gazów i lekkie osiadanie drewna.
- Na wierzchu można ułożyć warstwę drobniejszego materiału, który szybciej się zajmie, pomagając rozpalić wnętrze wsadu.
- Beczkę rozpala się od góry – ogień powinien „schodzić” w dół, stopniowo odcinając dopływ tlenu do niższych warstw i wymuszając proces suchej destylacji, a nie pełnego spalania.
Pierwsza faza to intensywne dymienie – z drewna odparowuje woda i ulatniają się gazy. Płomień jest wyraźny, kolor dymu biało-szary. W tej fazie nie ogranicza się jeszcze powietrza, chodzi o stabilne rozgrzanie górnej części wsadu. Gdy dym zaczyna być bardziej przejrzysty, a ogień staje się spokojniejszy i nieco „suchy” w wyglądzie, przechodzi się do fazy właściwego wypału.
Kontrola wypału i wygaszanie
Na tym etapie pokrywa trafia na beczkę, pozostawiając częściowo otwarty wylot w jej centralnej części. Otwory przy dnie beczki można częściowo zasypać ziemią lub przysłonić cegłami, tak żeby dopływ powietrza był minimalny, ale płomień całkiem nie zgasł. Wewnątrz beczki drewno powinno się żarzyć, nie palić żywym ogniem. Widać to po dymie: staje się ciemniejszy, momentami niemal niewidoczny, pojawiają się smugi niebieskawego gazu.
Proces trwa w zależności od ilości drewna od 3 do 6 godzin. Po tym czasie wylotowy dym niemal znika, a dźwięk dochodzący z wnętrza beczki słabnie – nie słychać już charakterystycznego „pstrykającego” spalania. To sygnał, że większość lotnych składników została wypalona i pora na wygaszanie.
Wygaszanie polega na całkowitym odcięciu dopływu tlenu: wylot w pokrywie się zamyka (blachą, gliną, mokrą ziemią), otwory przy dnie starannie zasypuje ziemią lub piaskiem. Beczka pozostaje w tym stanie, bez ruszania, zwykle minimum 12 godzin, najlepiej do pełnego wystygnięcia do temperatury otoczenia.
Otwieranie zbyt wcześnie grozi samozapłonem świeżo wypalonego węgla – dostaje nagle duży dopływ tlenu, rozgrzewa się i spala, zostawiając popiół zamiast materiału na pigment.
Metoda 2: Węgiel drzewny w dole ziemnym
Przy braku beczki sprawdzi się tradycyjny dół w ziemi. Ta metoda jest mniej przewidywalna, ale przy odrobinie wprawy daje przyzwoity efekt, szczególnie przy drobniejszym materiale, który później i tak pójdzie na pył.
- Wykopuje się dół o średnicy 80–120 cm i głębokości 50–70 cm, z łagodnie pochylonymi ścianami. Dno warto wyrównać i wysypać cienką warstwą piasku.
- Na dnie układa się warstwę rozpałkową, na niej główne drewno, możliwie ciasno, warstwami. Dół napełnia się prawie po brzegi.
- Rozpalenie odbywa się od góry, podobnie jak w beczce. Górna warstwa zaczyna się palić, stopniowo podpalając kolejne poziomy.
- Gdy ogień „wchodzi” głębiej, a dym staje się rzadszy, całość przykrywa się warstwą wilgotnej ziemi o grubości 10–15 cm, zostawiając kilka małych otworów wentylacyjnych.
- W miarę jak wypał postępuje, otwory można po kolei zamykać, pilnując, by z dołu nie wydostawał się płomień, a jedynie dym.
Cały proces w dole może trwać od 6 do 12 godzin, w zależności od ilości drewna, struktury gleby i warunków atmosferycznych. Po zakończeniu dymienia dół pozostawia się przykryty do pełnego wystygnięcia, zwykle do następnego dnia. Kopanie zbyt wcześnie to klasyczny błąd: żar obecny w środku przy nagłym dostępie powietrza potrafi zniszczyć sporą część węgla.
Po odkryciu węgiel wyjmuje się ręcznie lub łopatą, rozkłada cienką warstwą na niepalnym podłożu i pozwala całkowicie wystygnąć. Jeśli w jakimś miejscu trafi się jeszcze żar, można go posypać piaskiem lub lekko zrosić wodą, ale bez przesady – namoczony węgiel pyli mniej, ale schnie długo i bywa kruchy.
Rozdrabnianie, przesiewanie i składowanie węgla
Do zastosowań wykończeniowych potrzebne są różne frakcje. Kawałki większe mogą zostać do filtracji i jako pochłaniacze wilgoci, średnia frakcja do podsypek, a drobny pył jako pigment. Rozdrabnianie najlepiej wykonywać w rękawicach i maseczce przeciwpyłowej – pył z węgla jest lekki i natychmiast unosi się w powietrzu.
Najprostsze rozwiązanie to umieszczenie węgla w mocnym worku (np. po cemencie) i rozbicie młotkiem lub gumowym młotem. Powstałą mieszaninę wysypuje się na sito: grubsze kawałki wracają do worka na kolejne kruszenie, drobna frakcja trafia do szczelnych pojemników. Na pył pigmentowy przydaje się dodatkowe, gęstsze sito – może to być metalowa siatka, drobne sito malarskie albo stara sitkowa tarka.
Przechowywanie wymaga suchych warunków. Pojemniki muszą być szczelne – wilgoć wiąże pył w grudki, które trudno równomiernie wymieszać np. z zaprawą. Warto opisać pojemniki informacją o gatunku drewna i dacie wypału. Przy większych inwestycjach ułatwia to powtarzalność koloru między partiami.
Bezpieczeństwo i praktyczne zastosowania węgla w wykończeniówce
Zasady bezpieczeństwa przy wypale i obróbce
Praca z otwartym ogniem wymaga rozsądku. Wypał najlepiej planować na dzień suchy, ale bez silnego wiatru – ten potrafi przenieść iskry na dużą odległość i mocno rozpędzić ogień. Stanowisko po zakończeniu wypału powinno być doglądane jeszcze przez kilka godzin, nawet jeśli na pierwszy rzut oka nic się nie dzieje.
Przy kruszeniu i przesiewaniu węgla trzeba chronić drogi oddechowe i oczy. Pył węglowy nie jest toksyczny jak niektóre chemiczne pigmenty, ale wdychany w większych ilościach drażni i wysusza śluzówkę. W zamkniętych pomieszczeniach praca powinna odbywać się przy dobrej wentylacji lub przynajmniej przy otwartych oknach.
Pył węglowy w dużym stężeniu w powietrzu jest materiałem palnym; przy typowych domowych ilościach trudno o warunki do wybuchu, ale nie zaszkodzi unikać iskrzących narzędzi elektrycznych w chmurze pyłu. Rozsądniej jest stosować proste narzędzia ręczne i pracować etapami, robiąc przerwy na opadnięcie pyłu.
Jak używać domowego węgla drzewnego w praktyce
Jako pigment w tynkach czy farbach węgiel drzewny zachowuje się stabilnie kolorystycznie – nie blednie pod wpływem światła tak szybko jak niektóre barwniki organiczne. Dobrze miesza się zarówno z wodą, jak i z wapnem czy gliną. Jedyny warunek to odpowiednie, dokładne rozproszenie pyłu: najpierw miesza się go z niewielką ilością cieczy w gęstą pastę, dopiero potem dodaje do właściwej masy tynkarskiej czy farby. Dzięki temu w masie nie pojawiają się „chmury” i ciemniejsze smugi.
Przy betonie architektonicznym i zaprawach cementowych trzeba liczyć się z lekkim spadkiem wytrzymałości przy bardzo dużych dawkach węgla, zwłaszcza w postaci drobnego pyłu. Lepiej testować małe próbki – ta sama ilość pigmentu w wylewce podłogowej i w cienkim tynku dekoracyjnym da inny efekt wizualny. Warto zapisywać proporcje: ile gramów węgla na litr spoiwa lub gotowej mieszanki.
W pomieszczeniach gospodarczych i technicznych proste pojemniki z granulatem węgla można ustawić w narożnikach, przy ścianach zewnętrznych i w szafkach, które mają tendencję do łapania wilgoci. Z czasem granulat nasyca się i traci część zdolności pochłaniania – wtedy wystarczy go przesiać, najsilniej zniszczone kawałki wykorzystać jako pigment, a resztę podsuszyć i ponownie użyć jako sorbent.
Domowa produkcja węgla drzewnego wymaga trochę przygotowań, ale w zamian daje własny, przewidywalny materiał, który dobrze wpisuje się w naturalne, oddychające wykończenia. Przy większych remontach i pracy z gliną, wapnem czy drewnem opłaca się poświęcić jeden weekend na wypał porządnej partii – to inwestycja, która później procentuje na każdym etapie wykańczania.
O autorze
